Pripremio: Berzat Berzati | 27. jun 2025

Vidovdan, koji se svake godine obeležava 28. juna, u savremenom srpskom društvu nosi težak istorijsko-politički naboj. Iako se često prikazuje kao temelj srpskog identiteta i duhovne vertikale, kritička analiza njegovih korena i upotrebe u javnom diskursu otkriva slojeve manipulacije, mitologizacije i ideološke instrumentalizacije – posebno u poslednjim decenijama.

Nehrišćansko poreklo i crkvena tišina

Za početak, Vidovdan nije hrišćanski praznik. Njegovo poreklo vodi do kulta paganskog božanstva Vida, odnosno Belog Vida – ratničkog idola iz slovenskog predhrišćanskog panteona. U srpskom pravoslavnom kalendaru Vidovdan se ne pojavljuje kao crkveni praznik sve do 20. veka. Tačnije, tek od perioda balkanskih ratova i formiranja nacionalnih mitova počinje njegovo institucionalizovanje i uzdizanje do simboličkog maksimuma.

Nauka, etnologija i teologija – uključujući dela Milutina Garašanina, Veselina Čajkanovića i Tihomira Đorđevića – jasno ukazuju da knez Lazar nije slavio Vidovdan, već svetog proroka Amosa. Taj podatak je precizan, istorijski potvrđen i do danas neoboriv. Pa ipak, i pored toga, crkvena hijerarhija i deo nacionalne inteligencije nastavili su da guraju narativ o “hrišćanskoj svetkovini”, ignorišući sopstvene enciklopedijske izvore.

Politička instrumentalizacija i kult poraza

U savremenoj istoriji, naročito od kraja 19. veka naovamo, Vidovdan je pretvoren u centralnu tačku srpskog nacionalnog mita – ne toliko zbog verskog značaja, koliko zbog potrebe za mitologizacijom poraza u Kosovskom boju 1389. godine. Srpski mit o mučeništvu, izdaji i vaskrsenju nacije utkan je u taj datum, i to ne kroz crkvenu liturgiju, već kroz epsku poeziju, školsku ideologiju i političku retoriku.

U 20. i 21. veku, Vidovdan se koristi kao legitimacioni instrument za različite političke agende – od nacionalističke mobilizacije tokom ratova devedesetih, do kontemporarnih narativa o “kosovskoj zavetnoj misiji”. Na taj način, Vidovdan je prestao da bude mesto sećanja i postao simbol samopotvrđivanja kroz žrtvu i neprijateljstvo prema Drugom.

Savremena manipulacija i epoha brutalne laži

Kako je sarkastično primetio Mirko Đorđević u emisiji “Peščanik” još 2007. godine:

“Nastupilo je vreme užasne, brutalne laži. Car Lazar nije slavio Vidovdan, već proroka Amosa, a sada se širi narativ o svetom Vidu koji je stradao na Kosovu – što je čista izmišljotina. Briga njih, istina je ionako izgubila vrednost.”

Njegova opservacija otvara ključno pitanje: kada mit postane dogma, da li je istina uopšte relevantna? I kakva je uloga crkve i države u održavanju narativa koji je u potpunosti suprotan sopstvenim izvorima?

Gazimestan 1989: Miloševićev „milenijumski miting“

Na 600-godišnjicu Kosovske bitke, 28. juna 1989, Slobodan Milošević okuplja na Gazimestanu procenjeno milion pristalica: delegacije službenika, ekstremne omladinske formacije i parapolitičke grupe dopremljene flotom od oko 1.300 autobusa iz cele SFRJ.

Ključni pasus govora – „oružane borbe nisu isključene“ – institucionalizovao je ratnu retoriku u političkom mejnstrimu i legitimisao projekat velike Srbije. Strateški narativ kosovskog zaveta prebačen je iz folklora u dnevnu politiku.

Od retorike do oružja: spiralni efekat

1991–1995: Ratovi u Hrvatskoj i Bosni; masovni zločini i genocid Srpske vojske Krajine i Vojske RS (Vukovar, Srebrenica).

1998–1999: Rat na Kosovu; sistematska kampanja nasilnog preseljenja i ubistva Albanaca.

2001–2021: Haški tribunal (ICTY) potvrđuje 90 presuda za ratne zločine, uključujući genocid.

Vidovdan je, dakle, poslužio kao temporalni i simbolički okidač za legitimaciju etnonacionalističke mobilizacije čiji su epilog međunarodne presude za zločine protiv čovečnosti.

Zaključak: potreba za demistifikacijom

Vidovdan, kao simbol, više ne pripada samo istoriji niti religiji – on je postao poligon za političko inženjering i ideološki konstrukt. Neophodna je temeljna demistifikacija njegovog značenja i povratak akademskoj i duhovnoj istini. Bez toga, društvo ostaje zarobljeno u ciklusu samoobmane i retrogradnog samopotvrđivanja.

Istorija se ne menja fikcijom – a identitet se ne gradi lažima.