Strane misije aplaudiraju “novom početku” na sjeveru, dok srpske zastave i dalje testiraju Ustav Kosova
Dok su u Sjevernoj Mitrovici, Leposaviću, Zubinom Potoku i Zvečanu održavane konstitutivne sjednice i inauguracije novih saziva skupština, međunarodne misije i zapadne ambasade gotovo refleksno su uputile poruke dobrodošlice i “ohrabrenja” za povratak Srpske liste u institucije Kosova. Od EU se očekuje da novi lokalni lideri “konstruktivno rade sa centralnim institucijama u skladu sa zakonima Kosova”, uz akcenat na stabilnost i smirivanje tenzija u ovom dijelu zemlje.
Iza diplomatskog vokabulara, međutim, stoji neugodna činjenica: iste te opštine su godinama funkcionisale kao zatvorene kancelarije pod partijskom kontrolom Milana Radoičića i kruga ljudi oko njega – sa pristupom budžetu Kosova, ali uz političko i finansijsko raportiranje Beogradu. Sada, kada su se srpski gradonačelnici vratili pred kosovske simbole, strani akteri očekuju “mirno rješenje” i institucionalni kontinuitet, kao da se nije tražilo povlačenje kosovske policije svaki put kada se dodirnu nervi Beograda.
Gdje je nestala “Kosovska Mitrovica”?
Do prije samo nekoliko dana, u narativu zvaničnog Beograda i propagandnih medija postojali su isključivo termini “Kosovo i Metohija”, “Kosovska Mitrovica”, “Srbija”. Danas, međutim, ista ta politička elita bez većih problema prihvata da se zakletve polažu u institucijama Republike Kosova, pod zastavom Kosova i fotografijom predsjednice Vjose Osmani – sve unutar zgrade opštine.
“Patriotizam” je, po starom receptu, izmješten ispred zgrade: pred okupljenim pristalicama, među kojima i roditelji učesnika terorističkog napada u Banjskoj, ponovo se obećavaju kule i gradovi, crtaju se fantomski rokovi i pišu politički “čekovi bez pokrića”. Niko, naravno, ne pominje gašenje para-institucija Republike Srbije na Kosovu, koje su godinama predstavljane kao garanti “multietničnosti” i “zaštite srpskog naroda”, a u praksi služile za održavanje paralelnog sistema i partijskog aparata.
Radojević i “mračno poglavlje” koje je sam potpisao
U takvoj scenografiji, posebno odjekne izjava Milana Radojevića da se “zatvara mračno poglavlje administracije Albanaca u Sjevernoj Mitrovici” i da će sada konačno nastupiti “prosperitet, multietničnost i suživot koji je oduvijek postojao”. Te riječi izgovara čovjek koji je, zajedno sa svojom partijom, 2022. napustio institucije, ostavio građane bez funkcionalne opštine, učestvovao u blokadama, barikadama i političkoj krizi, da bi se sada, pod istom tom zastavom Kosova, vratio da proglasi “kraj mraka”.
Posebno ironično zvuči činjenica da je upravo Radojević krajem 2020. godine, odlukom koju potpisuje kao gradonačelnik, praktično sve ključne nadležnosti prenio na Adrijanu Hodžić – tada formalno “koordinatorku”, a faktički lice za vezu između paralelnog sistema i kosovskih institucija. Danas je i ona viđena kao počasna gošća u novoj postavci. Otvoreno pitanje ostaje: da li će, kada se završi ceremonijalni dio pod kamerama, Radojević ponoviti isti scenario – formalno gradonačelnik, suštinski neko drugi potpisuje, odlučuje i upravlja?
“Karika” koja nedostaje?
Na galeriji nedostaje još jedan akter: odbornik sa zviždaljkom koji je godinama pokušavao da glumi maskiranog osvetnika – od “čuvara mosta” do aktera priča o pronalasku oružja, političke karijere pod šatorom na graničnom prelazu sa Kosovom. Aleksandar Arsenijević ovaj put se pojavljuje samo u fusnoti: kao čovjek za kojim traga policija, a koji je nekad bio centralni lik u spin-pričama o “otporu na sjeveru”.
Dnevna smjena: danju Kosovo, uveče Raška
Simbolika dvostruke lojalnosti ogoljena je istog dana: dok se ujutro i tokom dana novoizabrani gradonačelnici i odbornici Srpske liste zaklinju pred ustavnim simbolima Kosova i potpisuju dokumente sa grbom Republike Kosovo, već uveče putuju preko granice – na raport u Rašku.
Kako bilježe srpski mediji i regionalni portali, direktor Kancelarije za Kosovo i Metohiju Petar Petković saopštio je da je upravo u Raški održao sastanak sa predstavnicima Srpske liste i čestitao gradonačelnicima na preuzimanju dužnosti, uz poruku da je “vraćanje srbijanskih (paradržavnih)opština na sjeveru Kosova narodu, kao i jačanje para srbijanskih (paradržavnih)opština južno od Ibra, “ključno” za opstanak Srba na Kosovu”.
U prevodu: danju su u institucijama Republike Kosova, pod kosovskom zastavom i sa potpisima na dvojezičnim aktima, a nakon radnog vremena uslijedi brifing u Raški, zajednička fotografija sa Petkovićem i poruke o “Kosovu i Metohiji” i “vraćanju opština narodu”. Upravo ta dnevna smjena kadrova – Kosovo u protokolu, Srbija u političkoj suštini – najjasnije pokazuje da se novi sazivi formalno vraćaju u kosovski sistem, ali politički ostaju parkirani u dvorištu zvaničnog Beograda.
Incident sa srbijanskom zastavom, “nepodobnom” olovkom i improvizovanim strahom
Na konstitutivnoj sjednici u Sjevernoj Mitrovici, odbornik Marko Jakšić testirao je granice procedura od prvog minuta. Najprije je na sto ispred sebe spustio srbijansku trobojku (bez grba), demonstrativno pokušavajući da prostor zvanične institucije Republike Kosova pretvori u kulisu za vlastiti politički nastup. Nakon intervencije predstavnika Ministarstva lokalne samouprave i službenih institucija, postalo je jasno da zastava Srbije ne može ostati na klupi – u sali vrijedi Zakon o službenim simbolima Kosova.
U tom trenutku Jakšić mijenja ulogu: od “čvrstog patriote” prelazi u ulogu “ugroženog odbornika”. Počinje da paniči, tvrdeći da se u sali nalaze policajci u civilu, zahtijevajući da se “uklone” kako bi on mogao “slobodno” da radi, i izjavljuje da se osjeća uplašeno i ugroženo. Te policajce, međutim, praktično niko drugi nije vidio – ni predstavnici drugih lista, ni novinari u sali. Ostao je utisak da se Jakšić nije plašio policije, već činjenice da svoj pseudo-patriotski performans nije uspio da izvede do kraja i da šefu na Andrićevom vencu pošalje poruku da je “spreman za veće pozicije”.
Simbolika se nastavila i na detaljima: Jakšić je odbio da koristi olovku na kojoj piše “Republika Kosovo”, ali mu olovka sa logom PDK nije smetala. Tekst zakletve, identičan na albanskom i srpskom, bio je pripremljen na dva službena jezika, ali je na albanskoj verziji odlučio da ispisuje vlastite opaske umjesto da je potpiše, uz opravdanje da su akti predsjednice Kosova “samo na albanskom”. Na pitanje novinara da li se smatra prije svega odbornikom u institucijama Republike Kosova ili političkim predstavnikom “srpskog naroda”, ostao je bez odgovora – što vjerovatno najtačnije opisuje stvarni status novog saziva.
Biševac, zastava Srbije i hladan tuš novog gradonačelnika
Slična scena zabilježena je u Zubinom Potoku, gdje je bivši odbornik Milija Biševac, poznat po zapaljivoj retorici, ušao u zgradu opštine sa zastavom Srbije i serijom optužbi na račun prethodnog albanskog gradonačelnika – tvrdeći da je ovaj “uklonio srpsku zastavu” sa zgrade, ignorišući postojanje Zakona o službenim simbolima Kosova i činjenicu da u službenoj upotrebi mogu biti samo simboli države u čijem se sistemu opština nalazi.
Dok se Biševac uporno pozivao na Rezoluciju 1244 UN, dosljedno preskačući realnost u kojoj je Srbija danas formalno tretirana kao država u sporu sa Kosovom i partner u nizovima procesa normalizacije – od Vašingtonskog sporazuma, preko Berlinskog procesa, do briselskog i ohridskog dijaloga – novi gradonačelnik Zubin Potoka reagovao je krajnje hladno. Kratko ga je podsjetio pitanjem: “Šta si ti radio u prethodnom periodu?”, zatim je uredno presavio zastavu Srbije, stavio je u unutrašnji džep sakoa i napustio prostoriju. Poruka je bila jasna: politički teatar za kamere ne briše godine blokade institucija i odgovornost onih koji su je producirali.
Selektivno poštovanje zakona i uloga stranih misija
Novi gradonačelnici sa Srpske liste su, pod zastavom Kosova i fotografijom predsjednice, položili zakletvu da će raditi u skladu sa Ustavom i zakonima Republike Kosova, te u interesu svih građana – uz obećanja o “prosperitetu” i “saradnji sa policijom”. Istovremeno, dio njihovih odbornika nastupa sa simbolima druge države, osporava vidljivost kosovske policije i insistira na narativima iz vremena prije proglašenja nezavisnosti, pozivajući se isključivo na Rezoluciju 1244, ali ne i na aktuelne sporazume koje Beograd potpisuje i koristi kada mu odgovara.
U tom kontekstu, brzina i srdačnost čestitki od strane međunarodnih misija – od EU i KFOR-a do OSCE-a – šalje dvosmislenu poruku: važno je da institucije “rade” i da se izbjegne nova eskalacija, čak i ako je očigledno da se dio novih nosilaca vlasti i dalje odnosi prema Kosovu kao prema teritoriji pod privremenom administracijom, a ne kao prema državi u čijem sistemu upravo preuzimaju mandate.
Poziv tužilaštvu: da li je vrijeme za ozbiljnu istragu?
Ako se ozbiljno shvati ono što piše u Zakonu o lokalnoj samoupravi i Zakonu o službenim simbolima, onda ovakvi incidenti nisu samo politički folklor, nego potencijalni osnov za postupanje nadležnih organa:
– da se provjeri da li je bilo kršenja propisa o upotrebi državnih simbola Kosova u službenim prostorijama;
– da se ispita eventualno podsticanje na nepoštovanje ustavnog poretka kroz javne istupe odbornika i bivših funkcionera;
– da se sveobuhvatno istraži višegodišnje korištenje budžeta kosovskih opština za paralelne strukture, privatne projekte i klijentelističke mreže povezane sa Milanom Radoičićem i njegovim saradnicima, koji su već pod lupom institucija Kosova i međunarodnih partnera.
Za razliku od stranih misija, koje su zadovoljne što “konačno sve liči na normalnost”, domaće tužilaštvo nema luksuz političkog uljepšavanja. Njegov jedini mandat je primjena zakona. Ako novi sazivi skupština i gradonačelnici nastave da igraju dvostruku igru – zakletva pod zastavom Kosova, političko raportiranje Beogradu – onda je upravo na pravosuđu da povuče jasnu liniju između dozvoljene politike i krivične odgovornosti.