Autor: Hamza Karčić, FP
Prevod i adaptacija: Fatir Berzati

Prije nego što je svrgnut u drugom krugu predsjedničkih izbora u Crnoj Gori 2. aprila, aktuelni predsjednik Milo Đukanović alarmirao je na oživljavanje srpskih napora da uspostavi „srpski svijet“ na Balkanu, povezanih sa ideologijom koja je pokretala rusku invaziju na Ukrajinu.

„Projekat ‘Ruski svet’ na Balkanu se zove ‘Srpski svet’”, upozorio je Đukanović pre svrgavanja, tvrdeći da Srbija na države naslednice Jugoslavije gleda na isti način na koji Rusija gleda na postsovjetske nezavisne države: Zrele za političku kontrolu, pa čak i aneksiju.

Tokom proteklih nekoliko decenija, ideja „ruskog sveta“ oblikovala je način na koji Rusija vidi stanovništvo bivših sovjetskih zemalja. Ruski jezik, pravoslavno hrišćanstvo i zajedničku kulturu i istoriju Moskva posmatra kao veze koje su nadživele raspad Sovjetskog Saveza. Više od tri decenije kasnije, Moskva i dalje vidi ove zemlje kao da pripadaju njenoj sferi uticaja iako su nezavisne države – politika koja oblikuje percepciju. Predsjednik Vladimir Putin opravdao je rusku aneksiju Krima 2014. pozivajući se u suštini na napore da se povrati ruski svijet. Njegova invazija na Ukrajinu 2022. nastoji ponovo uspostaviti “istorijsko jedinstvo Rusa i Ukrajinaca”.

Ruski svijet odražava napetost između “stvarnih državnih granica Ruske Federacije i mentalnih mapa ‘ruskosti’ koje postoje u glavama mnogih Rusa”, rekao je Igor Zevelev, globalni saradnik u Wilson centru. Koncept ruskog svijeta, rekao je Zevelev, “dopušta Moskvi da zadrži nejasne granice, barem retorički, s neizvjesnim posljedicama po regionalnu sigurnost”.

Timoti Garton Aš (Timothy Garton Ash) je nedavno primijetio da je “ideologija ruskog svijeta uvijek bila usko povezana s ruskim imperijalnim projektom, Ruskom pravoslavnom crkvom… i autokratijom”.

Slično, ideja srpskog sveta dovodi u sumnju granice država naslednica Jugoslavije i teži njihovom ponovnom ujedinjenju. Koncept je prvi put artikulisao u septembru 2020. godine tadašnji ministar odbrane Srbije Aleksandar Vulin.

Vulin je tada izjavio da predsednik Srbije Aleksandar Vučić „treba da uspostavi srpski svet. Beograd treba da ujedini sve Srbe. Predsednik Srbije je predsednik svih Srba.”

Vulinovi stavovi nisu bili gaf. Strategija nacionalne bezbednosti Srbije do 2021. godine navodi da je cilj zemlje „očuvanje postojanja i zaštita srpskog naroda gde god da živi“.

Drugim rečima, Srbija sebe smatra odgovornom za promovisanje i garantovanje političkih interesa Srba koji žive van njenih granica.

Najzlobnije, ova strategija je proglasila da je „očuvanje Republike Srpske jedan od spoljnopolitičkih prioriteta Republike Srbije“.

Republika Srpska je administrativni entitet unutar Bosne i Hercegovine, rezultat Dejtonskog mirovnog sporazuma sklopljenog krajem 1995. Srbija i Republika Srpska smiju imati “posebne paralelne odnose” prema Dejtonskom sporazumu; ono što je razlog za zabrinutost je to što Srbija preuzima na sebe da brani dio teritorije Bosne.

Možda u strategiji nacionalne sigurnosti nijedne druge zemlje njeno miješanje u susjednu državu nije tako službeno postavljeno – i dobro prihvaćeno. Prošlog vikenda, lider bosanskih Srba Milorad Dodik pozvao je na ujedinjenje Republike Srpske i Srbije, dodajući da je “ovaj vek vek srpskog ujedinjenja”.

Bivši bošnjački član tročlanog predsjedništva BiH Šefik Džaferović upozorio je 2021. da razgovor srpskih političara o srpskom svijetu podsjeća na projekat “Velike Srbije” bivšeg srpskog moćnika Slobodana Miloševića: nastojanje da se svi Srbi inkorporiraju u jednu državu koja je donijela godine rata i stradanja Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini.

Džaferovićev kolega u Predsjedništvu, bosanski Hrvat Željko Komšić, rekao je u Evropskom parlamentu u martu 2022. da je “srpski svijet identičan takozvanom ruskom svijetu” po obimu, ciljevima i strateškom rezonovanju.

Kao da želi da pokaže svoju posvećenost prekoračenju Srbije, Vulin je — kao ministar unutrašnjih poslova — u junu 2022. izjavio da je „formiranje srpskog sveta proces koji se ne može zaustaviti“. Sledećeg meseca je bio još direktniji:

„Sanjam o ujedinjenju Srba, kao što su to sanjali svi moji preci“, dodajući:

„Znam da će to jednog dana biti završeno, mirno, bez nasilja i sukoba“.

Vulin je čak pozvao na ujedinjenje svih Srba na Balkanu „u jednoj državi“, ali kako tačno planira da prekraja granice i inkorporira Srbe koji žive u drugim nezavisnim državama bez nasilja ostaje nejasno. Ističući da su granice nejasne i fluidne, on ponavlja zagovornike ruskog svijeta, kao što je ruski ministar vanjskih poslova Sergej Lavrov, koji također misle da su postsovjetske granice nejasne i shodno tome preuzimaju na sebe da ih prekrajaju. U julu 2022., Lavrov je rekao da će se vojni ciljevi Rusije u Ukrajini proširiti izvan istočnih regiona zemlje, dodajući da je na petomjesečnom roku invazije „geografija drugačija“. Vulin se sastao sa Lavrovom kada je sledećeg meseca posetio Moskvu.

Uzeti zajedno, strategija nacionalne bezbednosti Srbije 2021 i Vulinove izjave iz 2022 su razlog za zabrinutost. Što je još više zabrinjavajuće, Vulin je devedesetih godina služio pod suprugom Slobodana Miloševića Mirom Marković, posetio je Miloševićev grob na godišnjicu njegove smrti i odao počast bivšem srpskom lideru. Vulinova retorika i njegova živa veza sa Miloševićevim godinama izazvali su sumnju u Bosni da je srpski svet, kako ga je politikolog Jasmin Mujanović nazvao, „’Velika Srbija’ 2.0”.

Vulinov šef, Vučić, takođe je služio pod Miloševićem 1990-ih i nije se odrekao ideje srpskog sveta.

Iako ideja dobija institucionalnu podršku, mnogi u regionu Đukanovića vide kao kočnicu. Ovog mjeseca, međutim, 36-godišnji ekonomista Jakov Milatović osvojio je 60 odsto glasova u odnosu na Đukanovićevih 40 odsto, postavši novi predsjednik Crne Gore. Na površini, ovi izborni rezultati mogu izgledati kao ništa neuobičajeno: političara veterana dugo optuženog za korupciju zamijenio je mladi kandidat s međunarodnim akreditivima koji obećavaju promjenu.

Ali Đukanovićev poraz je velika pobeda za one koji veruju u srpski svet i podržavaju njegove ciljeve, jer uklanja barijere uticaju Beograda u Crnoj Gori. Đukanović je bio kritičan prema rastućoj retorici srpske ideje sveta i opasnosti koju ona predstavlja za ostatak Balkana, žaleći zbog neuspeha Zapada da odgovori na Vulinovu agresivnu retoriku. Nakon izbora u avgustu 2020., koalicija opozicionih stranaka formirala je vladu, pretvarajući ga u predsjednika hromog patka. Dana 2. aprila, ovaj niz anti-Đukanovićevih stranaka udružio je snage da ga svrgne.

Milatović, koji je počeo da se bavi politikom kao ministar ekonomskog razvoja u koalicionoj vladi prosrpskih i prosrpskih pravoslavnih partija, pobedio je na izborima uz podršku Andrije Mandića, jednog od lidera crnogorskog prosrpskog Demokratskog fronta . Mandiću, koji se kandidovao protiv Đukanovića u prvom krugu izbora, suđeno je 2019. godine zbog njegove navodne uloge u pokušaju državnog udara u kojem su se Srbi, Rusi i Crnogorci pridružili u rušenju crnogorske vlade. On je pratio Milatovića tokom njegovog pobedničkog govora dok su pristalice na ulicama pozdravljale novog predsednika sa srbijanskim zastavama.

Đukanovićev poraz otvara vrata i za vjerski uticaj Srbije u Crnoj Gori. Drugi krug je predstavljao sukob između Srpske pravoslavne crkve Srbije i Crnogorske pravoslavne crkve. Srpska pravoslavna crkva Srbije sa sjedištem u Beogradu ima jurisdikciju širom Srbije, Bosne i Crne Gore, a njena kontrola nad imovinom u Crnoj Gori — čemu se Đukanović protivio — bila je u pitanju 2. aprila. Đukanovićevo svrgavanje će smanjiti moć Crnogorske pravoslavne crkve sama zemlje, još više jačajući ruku SPC Srbije.

Sam Milatović je odbacio ideju srpskog svijeta, ali posmatrači u Crnoj Gori smatraju da njegova pobjeda to omogućava. Šeki Radončić, novinar iz Crne Gore, novog predsjednika vidi kao „marionetu“ Beograda, navodeći da Milatović predstavlja Veliku Srbiju u Crnoj Gori. Senad Pećanin, advokat i novinar iz Sarajeva, nedavno je primijetio da će Srbija ukinuti identitet Crne Gore i „možda promijeniti karakter svoje državnosti“. A Avdo Avdić, istraživački novinar iz Sarajeva, vagao je da “srpski svijet sada ima izlaz na more”. On je rekao da je Srbija svojom kontrolom nad Crnom Gorom dobila pristup Jadranskom moru, koji je izgubila kada se Crna Gora opredijelila za nezavisnost 2006. godine.

Sa Milatovićem na vlasti, Crna Gora će zadržati svoj teritorijalni integritet, ali će izgubiti političku nezavisnost koju joj je Đukanović pomogao. Ovaj 61-godišnji političar veteran dominirao je crnogorskom politikom više od tri decenije i prvi put je izabran za premijera sa 29 godina. Devedesetih je bio u savezu sa Miloševićem dok je pokrenuo svoje osvajačke ratove u Hrvatskoj i Bosni. Kada je vidio da Miloševićevo bogatstvo opada, Đukanović se distancirao od moćnog čovjeka i zacrtao sopstveni kurs, koji je na kraju Crnu Goru doveo do nezavisnosti od Srbije.

Od tada je postao prvak prozapadne Crne Gore i predsjedavao njenom bližom integracijom sa Evropskom unijom. Crna Gora je ušla u NATO 2017. Kod kuće su se u velikoj mjeri poštovala prava etničkih manjina. Đukanović je sa zadovoljstvom proglasio svoju zemlju liderom u procesu evropskih integracija na Balkanu.

Sa odlaskom Đukanovića, strahovi od uspona srpskog svijeta šire se i van Crne Gore. Srpski zvaničnici u Bosni efektivno blokiraju ulazak zemlje u NATO. U srpskom svetu ključne političke i vojne odluke o državama u kojima etnički Srbi žive van Srbije bi se donosile u Beogradu, negirajući nezavisnost postjugoslovenskih država naslednica i stavljajući Srbiju kao centar političke gravitacije na Balkanu. Istina, srpska članica Predsjedništva BiH Željka Cvijanović dala je mandat da Oružane snage BiH moraju održati vježbe sa Srbijom prije nego što to mogu učiniti s Njemačkom i Sjedinjenim Državama.

Ono što „Velika Srbija” nije uspela da postigne grubom silom 1990-ih, sada se može pokušati hibridnim sredstvima. Čini se da je političko zauzimanje države unutar nezavisnih država, a ne vojni upad, preferirani metod Srbije za ostvarenje sna o srpskom svetu.

Za sada.