Autor: Alexander Rhotert Taggespiegel

Prevod i adaptacija: Fatir Berzati

Njemački list Tagesspiegel objavio je tekst u kojem se upoređuje trenutna situacija i mogućnosti za pregovore u Ukrajini sa situacijom u Bosni i Hercegovini tokom agresije.

Dok je autor politolog i pisac Alexander Rhoter koji dugi niz godina radio za EU i OEBS u BiH, te kao savjetnik Ureda visokog predstavnika za BH, analizirao je situaciju u Ukrajini i eventualno zamrzavanje sukoba.

Prije 30 godina Vens Ovenov plan za okončanje rata u Bosni je propao. To pokazuje da samo vojni pritisak dovodi parije poput Putina za pregovarački sto. Od početka ruskog agresorskog rata protiv Ukrajine, protivnici isporuka oružja Ukrajini posebno skandiraju kao mantru da Zapad mora “dati šansu diplomatiji”. Konflikt se mora “zamrznuti” prekidom vatre.

Čak i da je Vladimir Putin iznenada bio spreman za prekid vatre i mirovne pregovore, ovo sigurno ne bi bio željeni početak kraja rata. Svaki prekid vatre ili pregovori samo bi imali za cilj poboljšanje nesigurne pozicije Rusije na linijama fronta.

Vojna pregrupisavanja i logistička poboljšanja su ovdje u prvom planu. Putin je to demonstrirao mnogo puta od svoje invazije koja je počela 2014.

Nekoliko primjera iz novije istorije, iz jugoslovenskih ratova za sukcesiju, pokazuju šta može učiniti preuranjena, nepromišljena i nepodržana diplomatija: prije 30 godina, 2. januara 1993., posrednici u bosanskom ratu bili su pregovarači EK lord Dejvid Oven i njegov američki kolega Sajrus Vens predstavio je Vens Ovenov plan nazvan po njima.

Odličan primjer politike smirivanja

Plan je bio vrhunski primjer smirivanja, kakvo nije viđeno još od dana njegovog najpoznatijeg zagovornika, predratnog britanskog premijera Nevila Čemberlena. Taj plan, sastavljen usred bosanskog rata, ponudio je srbijanskim agresorima gotovo polovinu teritorije Bosne i Hercegovine na srebrnom tanjiru.

Glavnu žrtvu beogradskog agresorskog rata, legitimnu vlast u Sarajevu, Zapad je praktično prisilio da prihvati ovaj diktirani mir. Ali glad srbijanskog rukovodstva za zemljom bila je tolika da je pohlepa pobedila racionalnost. Na kraju je rukovodstvo Srbije odbacilo ono što je smatralo izuzetno udobnim kompromisom.

Vens Ovenov plan

• Dva bosanska posrednika, Britanac Dejvid Oven i bivši američki državni sekretar Sajrus Vens, 2. januara 1993. predstavili su plan za okončanje rata u Bosni.
• U maju je srbijanska strana odbacila plan.
• Ubrzo nakon toga, Vens je dao ostavku na mjesto posrednika, a u junu je njegov kolega Oven službeno proglasio prijedlog neuspjelim.
• Da su prihvatili sporazum, mnogo toga što se dogodilo na njihovu štetu ne bi se dogodilo. Ali relativno je izvesno da bi, da je Vens-Ovenov plan prihvaćen, neizrecivi srbijanski zločini koji su počeli od aprila do decembra 1992. godine i odneli do 40.000 života bili brzo gurnuti pod tepih.
• I danas se mnogi samo nejasno sjećaju, ako uopće, barbarske opsade Sarajeva koja je trajala više od hiljadu dana.

Stotine masakra, sličnih ruskim u Buči u Ukrajini, pa čak i srbijanskim koncentracionim logorima u Prijedoru, u zapadnoj Bosni, zaboravljeni su, uprkos slikama britanske televizije o iznemoglom logorašu u to vrijeme.

Mnogo ugovora, ali se ubijanje nastavilo

Komentarišući genocidne ekscese u Srbiji 1992. godine, Marek Edelmann, preživjeli jevrejski komandant Varšavskog geta, rekao je:

Evropa nije naučila ništa od Holokausta. Ovo što se dešava u Bosni je posthumna pobjeda Hitlera.

Marek Edelman

Uprkos ovom hitnom upozorenju, trebaće još tri godine i još 60.000 mrtvih pre nego što Zapad konačno interveniše. Sastavljeno je pola tuceta mirovnih ugovora. Ali ubijanje se nastavilo. Apsurdno, žrtve su čak stavljene pod embargo na oružje. U slučaju Ukrajine, barem je Zapad naučio iz ove bezgranične nepravde.

Samo vojni pritisak može uvjeriti političke i vojne parije da pristanu na pravi mir.

Alexander Rothert

Međutim, ono što su izaslanik generalnog sekretara UN-a, Jasuši Akaši, i njegov vojni kolega, vrhovni komandant snaga UN-a u bivšoj Jugoslaviji, general Bernard Havijer, učinili tokom i nakon srbijanskog osvajanja sigurne zone UN-a Srebrenice, bilo je gotovo neverovatno.

Uprkos obećanju Saveta bezbednosti UN-a, koje je Srebrenicu proglasilo zaštitnom zonom UN-a u aprilu 1993. godine, oboje su odbili dati zeleno svjetlo spremnim borbenim avionima NATO-a. Na ovaj način Akaši i Havier su omogućili srbijanski genocid nad skoro 8.500 Bošnjaka. Sve dok su zaustavili NATO, srbijanske trupe predvođene predsednikom Slobodanom Miloševićem, generalom Ratkom Mladićem i Radovanom Karadžićem mogle su da se osećaju bezbedno.

Koje se pouke iz ovoga mogu izvući?

Diplomatija i pregovori se ne mogu voditi za vrijeme rata. Morate stajati na kraju. Vojne operacije i isporuke oružja imaju svoje opravdanje, jer samo one mogu stvoriti uslove da se agresor pomeri za pregovarački sto.

Samo vojni pritisak može uvjeriti političke i vojne parije da pristanu na pravi mir. To je bio slučaj 1945. godine, kao što je bio slučaj u Bosni 1995. i na Kosovu 1999. godine, a nadamo se da će se dogoditi i 2023. godine, pod uslovom da Zapad zadrži svoju politiku podrške Ukrajini.